विशेष संपादकीय…. अर्थ स्वातंत्र्याचा…!

भारत स्वतंत्र झाला नव्हे स्वातंत्र्यविरांनी – क्रांतीकारकांनी देशाला स्वातंत्र्य मिळवून दिले! `भारत हा आमचा देश आहे. आमच्या देशावर आमचेच राज्य असणार. आमच्या देशाला प्रगतीपथावर न्यायचे सामर्थ्य आमच्यामध्ये आहे. आमच्या देशातील जनता ही नोकर वा शोषक नाही; तर ती सार्वभौम आहे. देशातील जनतेच्या भल्यासाठी देशातीलच जनता उचित कार्य करू शकते. देशातील जनता कोणाचीही गुलाम होणार नाही; तर ती मालक म्हणून जबाबदारीने आपली कर्तव्य बजावणार आहे.’ ह्याच पवित्र आणि समर्थ भावनेने भारताला स्वातंत्र्य मिळवून देणारे स्वातंत्र्यवीर- क्रांतीवीर लढले. आपल्या प्राणांची आहुती दिली. अनंत यातना सोसल्या. ह्यासर्व घडामोडींचा परिपाक म्हणजे २६ जानेवारी १९५० रोजी भारत खऱ्या अर्थाने प्रजासत्ताक झाला. संविधानाने देशाला व देशातील जनतेला भक्कम आधार दिला. जे देशासाठी लढले, देहाचे समर्पण केले; त्यांच्यासाठी आजच्या स्वातंत्र्यदिनी लाख लाख सलाम!

आज देशाने स्वातंत्र्य मिळून ८० वर्षे झाली. ह्या ८० वर्षात देश समर्थपणे उभा राहिला. विज्ञानाचा -आधुनिकतेचा आधार घेत देशाने प्रचंड प्रगती केली. अगदी शेतीपासून अंतराळविज्ञानापर्यंत, संगणकशास्त्रापासून कृत्रिम बुद्धिमत्तेपर्यंत देशाने केलेली प्रगती जगाच्या नकाशामध्ये दखलपात्र आहे. आमचा देश समर्थपणे उभा आहे; त्यामागे मागील हजारो वर्षांचा ज्वलंत इतिहास आहे. त्या इतिहासातून जी पायाभरणी झाली ती पायाभरणी करण्यासाठी लाखो लोकांनी देशासाठी आपले जीवन समर्पित केले आहे. अशाप्रकारे जीवनाचा त्याग आणि समर्पण देशाला सामर्थ्यवान करीत असते. अशा सर्व प्रिय देशवासियांबद्दल प्रत्येकाने कृतज्ञता बाळगली पाहिजे; त्यासाठी देशातील प्रत्येक व्यक्तीने तसेच प्रत्येक संस्थेने जबाबदारीने कर्तव्यदक्ष राहिले पाहिजे. प्रथम देश ही भावना जोपासली गेली पाहिजे. तरच आम्ही देशाबरोबर समर्थ होऊ! त्यासाठी स्वातंत्र्याचा खराखुरा अर्थ आपण सर्वांनी समजून घेतला पाहिजे.

स्वातंत्र्य म्हणजे नेमके काय? ‘स्व’ समजल्याशिवाय ‘स्वातंत्र्य’ समजणार नाही. १५ ऑगस्ट आला की आपल्या मनात एकच भावना जागी होते; देश स्वतंत्र झाला! तिरंगा फडकतो, राष्ट्रगीताचे सूर वातावरण भारून टाकतात, स्वातंत्र्यसैनिकांचे स्मरण होते आणि आपण अभिमानाने म्हणतो, “भारत माता की जय!” पण ह्या उत्सवाच्या पलीकडे एक प्रश्न आपण स्वतःला कधी विचारतो का? स्वातंत्र्य म्हणजे नेमके काय? ब्रिटिश सत्ता भारतातून गेली आणि भारत स्वतंत्र झाला! हे इतिहासाचे निर्विवाद सत्य आहे; परंतु परकीय सत्तेपासून मुक्त होणे म्हणजे स्वातंत्र्याचा केवळ एक भाग! स्वातंत्र्याचा खरा अर्थ त्यापेक्षा खूप व्यापक आहे.

ह्यामध्ये ‘स्व’पासून सुरू होणारा प्रवास महत्वाचा आहे. ‘स्वातंत्र्य’ हा शब्द समजून घ्यायचा असेल तर आधी ‘स्व’ समजून घ्यावा लागेल. ‘स्व’ म्हणजे स्वतःचे अस्तित्व, स्वतःची ओळख, स्वतःचा विचार आणि स्वतःचे निर्णय. ‘स्वाभिमान’ म्हणजे स्वतःच्या अस्तित्वाची जाणीव! ‘स्वावलंबन’ म्हणजे स्वतःच्या बळावर उभे राहणे! ‘स्वनिर्णय’ म्हणजे स्वतःचे निर्णय स्वतः घेणे! म्हणूनच ‘स्वातंत्र्य’ ही केवळ बाहेरची बेडी तोडण्याची प्रक्रिया नाही; ती मनातील परावलंबित्वाच्या बेड्या तोडण्याची प्रक्रियाही आहे!

परतंत्र कोण आणि स्वतंत्र कोण? ज्याला स्वतःच्या जीवनातील प्रत्येक निर्णयासाठी दुसऱ्याच्या इच्छेवर अवलंबून राहावे लागते, तो परतंत्र! आणि ज्याला विचार करण्याचे, प्रश्न विचारण्याचे, निर्णय घेण्याचे आणि आपल्या आयुष्याची दिशा ठरविण्याचे स्वातंत्र्य आहे, तो स्वतंत्र! म्हणूनच एखादा देश स्वतंत्र असला तरी त्यातील नागरिक भीतीने जगत असतील, अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवू शकत नसतील, भ्रष्टाचाराला विरोध करण्याचे धैर्य गमावून बसले असतील, तर त्या स्वातंत्र्याचा आत्मा कुठेतरी हरवलेला असतो!

स्वातंत्र्य म्हणजे ‘मला वाटेल ते करणे’ नव्हे! आजच्या काळात स्वातंत्र्याचा अर्थ अनेकदा चुकीचा घेतला जातो. “मी स्वतंत्र आहे, मला जे वाटेल ते मी करीन!” पण ही स्वातंत्र्याची व्याख्या नाही. माझ्या स्वातंत्र्याची सीमा दुसऱ्याच्या स्वातंत्र्यापासून सुरू होते. मला बोलण्याचा अधिकार आहे; पण दुसऱ्याची बदनामी करण्याचा अधिकार नाही. मला विचार करण्याचे स्वातंत्र्य आहे; पण दुसऱ्याला विचार करण्यापासून रोखण्याचा अधिकार नाही. मला आंदोलन करण्याचा अधिकार आहे; पण सार्वजनिक मालमत्तेची तोडफोड करण्याचा अधिकार नाही. मला माझ्या धर्माचे पालन करण्याचे स्वातंत्र्य आहे; पण दुसऱ्याच्या श्रद्धेचा अपमान करण्याचा अधिकार नाही. म्हणजेच स्वातंत्र्याला विवेकाची आणि जबाबदारीची जोड आवश्यक आहे.

राजकीय स्वातंत्र्य मिळाले; सामाजिक स्वातंत्र्याचे काय? हा प्रश्न महत्वाचा आहे. १९४७ मध्ये भारताने राजकीय स्वातंत्र्य मिळविले; परंतु डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी दिलेल्या सामाजिक न्यायाच्या विचारांचा विचार केला तर प्रश्न अधिक व्यापक होतो. समाजातील एखाद्या व्यक्तीला जन्मामुळे कमी लेखले जात असेल, स्त्रीला समान संधी मिळत नसेल, गरीबाला न्याय मिळविणे कठीण असेल, एखाद्या नागरिकाला त्याच्या मतामुळे किंवा विचारामुळे दबावाखाली आणले जात असेल तर त्या व्यक्तीच्या दृष्टीने स्वातंत्र्य किती पूर्ण आहे? ह्याची चर्चा व्हायला पाहिजे. राजकीय स्वातंत्र्याबरोबर सामाजिक, आर्थिक आणि वैचारिक स्वातंत्र्यही आवश्यक आहे.

देश स्वतंत्र होण्यासाठी केवळ सीमा स्वतंत्र असणे पुरेसे नाही; नागरिकाचे मनही स्वतंत्र असावे लागते. मनाची गुलामी सर्वांत धोकादायक असते. परकीय सत्तेची गुलामी दिसते व तिच्याविरुद्ध लढता येते; पण मनाची गुलामी दिसत नाही. अंधश्रद्धेची गुलामी, अज्ञानाची गुलामी, अफवांची गुलामी, जातीय पूर्वग्रहांची गुलामी, व्यक्तिपूजेची गुलामी, भ्रष्ट व्यवस्थेशी तडजोड करण्याची मानसिकता ह्या सगळ्या अदृश्य बेड्या आहेत. आज सोशल मीडियाच्या युगात तर हा प्रश्न अधिक गंभीर झाला आहे. आपण स्वतः विचार करण्याऐवजी एखाद्या पोस्टवर विश्वास ठेवतो. सत्य तपासण्याऐवजी पुढे पाठवतो. एखाद्या व्यक्तीने सांगितले म्हणून ते सत्य मानतो. विचार करण्याचे स्वातंत्र्य असूनही विचार न करणे, हीदेखील एक प्रकारची मानसिक गुलामीच आहे.

स्वातंत्र्य आणि प्रश्न विचारण्याचा अधिकार प्रत्येकाला असायला हवा; नव्हे तेवढी समर्थता प्रत्येक नागरिकांकडे यायला हवी. ही समर्थता आणण्यासाठी सत्ताधाऱ्यांनीच कार्य करायला पाहिजे. खरे स्वातंत्र्य असेल तर नागरिक प्रश्न विचारतो, सरकारला प्रश्न विचारतो, प्रशासनाला प्रश्न विचारतो, व्यवस्थेला प्रश्न विचारतो आणि गरज पडली तर स्वतःलाही प्रश्न विचारतो! प्रश्न विचारणारा नागरिक लोकशाहीला मजबूत करतो; अंधपणे स्वीकारणारा नागरिक लोकशाहीला कमजोर करतो. म्हणूनच पत्रकारिता, साहित्य, कला, न्यायव्यवस्था, शिक्षणसंस्था आणि स्वतंत्र विचार करणारे नागरिक हे लोकशाहीतील स्वातंत्र्याचे महत्त्वाचे आधारस्तंभ आहेत.

स्वातंत्र्यदिनीच किंवा प्रजासत्ताकदिनीच नव्हेतर प्रत्येक दिवशी स्वातंत्र्यसैनिकांनी देशासाठी काय दिले? ह्याची जाणीव ठेवावीच लागेल. आपल्या स्वातंत्र्यसैनिकांनी केवळ सत्ता बदलण्यासाठी संघर्ष केला नव्हता. त्यांनी अशा भारताचे स्वप्न पाहिले होते जिथे सामान्य माणूस स्वाभिमानाने जगेल. महात्मा गांधींचे `स्वराज्य’ हे केवळ दिल्लीतील सत्ता भारतीयांच्या हातात येण्यापुरते मर्यादित नव्हते. त्यात स्वशासन, आत्मशिस्त, ग्रामस्वराज्य आणि नैतिक जबाबदारी ह्या सर्वांचा विचार होता! भगतसिंगांचा संघर्ष केवळ ब्रिटिशांविरुद्ध नव्हता; तो शोषण आणि अन्यायाविरुद्धही होता! डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी राजकीय लोकशाहीबरोबरच सामाजिक लोकशाहीची गरज अधोरेखित केली. म्हणून आज आपण स्वतःला एक प्रश्न विचारायला पाहिजे, ज्या भारतासाठी स्वातंत्र्यविरांनी संघर्ष केला, त्या भारतात आपण खरोखर स्वतंत्र नागरिक म्हणून जगत आहोत का?

स्वातंत्र्य टिकवण्याची जबाबदारी कोणाची आहे? स्वातंत्र्य मिळविणे कठीण असते; पण ते टिकवणे त्याहून कठीण असते. देशाच्या सीमा सैनिक सुरक्षित ठेवतात. लोकशाही संविधान सुरक्षित ठेवते. न्यायव्यवस्था नागरिकांचे अधिकार सुरक्षित ठेवते. माध्यमे सत्तेला प्रश्न विचारतात आणि शेवटी जागरूक नागरिक लोकशाहीचे रक्षण करतो. म्हणून स्वातंत्र्यदिन हा केवळ ध्वजारोहणाचा दिवस नाही. तो आत्मपरीक्षणाचा दिवस आहे. आपण स्वतंत्र आहोत का? आपण निर्भयपणे प्रश्न विचारतो का? आपण दुसऱ्याच्या स्वातंत्र्याचा आदर करतो का? आपण अन्याय पाहून गप्प बसत नाही ना? आपण भ्रष्टाचाराला विरोध करतो का? आपण अफवांऐवजी सत्याचा शोध घेतो का? या प्रश्नांची उत्तरेच आपल्याला खऱ्या स्वातंत्र्याची जाणीव देतात.

स्वातंत्र्याची खरी सुरुवात ‘स्व’पासून होते. देशाचे स्वातंत्र्य दिल्लीपासून सुरू झाले असे मानणे सोपे आहे; पण नागरिकाचे खरे स्वातंत्र्य स्वतःपासून सुरू होते. स्वतः विचार करा, स्वतः निर्णय घ्या, स्वतःच्या निर्णयाची जबाबदारी घ्या, अन्यायाला विरोध करा, दुसऱ्याच्या अधिकाराचा आदर करा आणि सत्याच्या बाजूने उभे राहण्याचे धैर्य ठेवा! कारण स्वातंत्र्य म्हणजे बेड्या नसणे एवढेच नाही; स्वातंत्र्य म्हणजे विवेकाने जगण्याची क्षमता! स्वातंत्र्य म्हणजे हवे ते करण्याची मुभा नाही; योग्य ते करण्याचे धैर्य आहे! स्वातंत्र्य म्हणजे केवळ परकीय सत्तेपासून मुक्ती नाही; तर अज्ञान, भीती, अन्याय आणि मानसिक गुलामीपासून मुक्त होण्याचा सततचा प्रवास आहे!

१५ ऑगस्टला तिरंगा आकाशात उंच फडकताना आपण अभिमानाने त्याच्याकडे पाहतो. पण त्या तिरंग्याला खरी मानवंदना तेव्हाच मिळेल, जेव्हा या देशातील प्रत्येक नागरिक स्वाभिमानाने, निर्भयपणे, जबाबदारीने आणि समानतेने जगू शकेल! कारण देश स्वतंत्र होणे ही इतिहासाची घटना आहे; पण नागरिक स्वतंत्र राहणे ही रोजची जबाबदारी आहे.

स्वातंत्र्यदिनाच्या सर्वांना मनःपूर्वक हार्दिक शुभेच्छा!

जय हिंद!

-नरेंद्र हडकर