माणसाच्या आतला माणूस जागा करण्याची अस्वस्थ हाक!

एक मच्छर…

एक मच्छर… एक मच्छर साला आदमी को हिजड़ा बना देता है।
एक खटमल पूरी रात को अपाहिज कर देता है।
साला.. एक मच्छर आदमी को हिजड़ा बना देता है।

सुबह घर से निकलो, भीड़ का एक हिस्सा बनो, शाम को घर जाओ,
दारू पियो, बच्चे पैदा करो और सुबह तलक फिर एक बार मर जाओ।
क्योंकि आत्मा और अंदर का इंसान मर चुका है।
जीने के लिए घिनौने समझौते कर चुका है।
साला एक मच्छर आदमी को हिजड़ा बना देता है।

ऊंची दुकान फीका पकवान खद्दर की लंगोटी चांदी का पिकदान।
100 में से 80 बेईमान फिर भी मेरा देश महान।

टोपी लगाए मच्छर कहता है इस देश के लोगों में समता की भावना आ रही है
इसीलिए इसलिए तो बड़ी मछली छोटी को खा रही है।
हमारे चुने हुए कुत्ते हमें ही काटते हैं।
हमारी ही बोटियां आपस में बांटते हैं।
अमानुष गंध से बड़ी इनके आवाज से नंगे रास्ते कांपते हैं।
कल पैदा हुए बच्चे एक सांस लेते हुए हाकंपते हैं।
शैतानों की नाजायज औलाद तहलका मचा रही है।
और हम…
हम भगवान के चहेते जानवर इंसान जिंदगी को गाली बनाए बैठे हैं।
क्या करें साला?
साला एक मच्छर आदमी को हिजड़ा बना देता है।

गिरो सालो गिरो गिरो गिरो
लेकिन गिरो तो उस झरने की तरह
जो पर्वत की ऊंचाई से गिर के भी अपनी सुंदरता होने नहीं देता।
जमीन के तह से मिलकर भी अपनी अस्तित्व को नष्ट नहीं होने देता।
लेकिन इतना सोचने के लिए वक्त है किसके पास?
क्योंकि साला एक मच्छर आदमी को हिजड़ा बना देता है।

मंदिर मस्जिद की लड़ाई में मर गए लाखों इंसान।
धर्म और मजहब के नाम पे हो गए हजारों कुर्बान।
जिसने अन्याय के विरोध में बाली को मारा।
रावण को मौत के घाट उतारा।
पुण्य को पाप से उबारा।
मुझे उस राम की तलाश है।
मगर लगता है इस युग के राम को आजीवन वनवास है।
क्या करें?
क्योंकि साला एक मच्छर आदमी को हिजड़ा बना देता है।

नाना पाटेकरांनी ही संवादात्मक कविता मनाला अस्वस्थ करते.

“एक मच्छर साला आदमी को हिजड़ा बना देता है…” हा नाना पाटेकर यांच्या कारकिर्दीतील अत्यंत गाजलेला संवाद आहे. हा संवाद ‘यशवंत’ (१९९७) या हिंदी चित्रपटातील आहे. चित्रपटात नाना पाटेकर यांनी पोलीस निरीक्षक यशवंत लोहार यांची भूमिका साकारली होती. भ्रष्ट व्यवस्था, गुन्हेगारी आणि व्यवस्थेतील असहायतेशी झुंजणारा एक प्रामाणिक पोलीस अधिकारी म्हणून त्यांनी नायक साकारला आहे.

ह्या संवादाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यातील शब्दांपेक्षा नानांची संवादफेक. एका छोट्याशा मच्छराचे उदाहरण देत ते माणूस परिस्थिती, भीती, दबाव आणि रोजच्या जगण्यासाठी केलेल्या तडजोडींमुळे कसा हतबल होतो; यावर भाष्य करतात. पुढे संवाद सामान्य माणसाच्या यांत्रिक जीवनावर आणि “आतला माणूस” मरत चालल्याच्या अवस्थेवर भाष्य करतो. विशेष म्हणजे, नाना पाटेकर यांनी स्वतः एका मुलाखतीत “एक मच्छर…”, “सुबह घर से निकलो, भीड़ का हिस्सा बनो…” आणि “गिरो सालो गिरो…” यांसारखे संवाद स्वतः लिहिल्याचे सांगितले होते. म्हणून हा केवळ चित्रपटातील संवाद नाही. तो भ्रष्टाचार, व्यवस्थेतील दबाव, सामान्य माणसाची अगतिकता आणि स्वतःचा स्वाभिमान गमावून जगण्याची मानसिकता यावर केलेला सामाजिक उपरोध म्हणूनही पाहता येतो.

आजही हा संवाद लक्षात राहण्याचे कारण म्हणजे त्यातील नानांचा राग, वेदना, आक्रमकता आणि सामाजिक अस्वस्थता. नाना पाटेकरांच्या निधनानंतर त्यांच्या गाजलेल्या संवादांची आठवण काढताना हा संवाद पुन्हा विशेष चर्चेत आला आहे. म्हणूनच ह्या कवितेचा भावार्थ आमच्या लेखणीतून मांडत आहोत.

एक मच्छर…’ : माणसाच्या आतला माणूस जागा करण्याची अस्वस्थ हाक

काही कविता केवळ वाचल्या जात नाहीत; त्या मनाला अस्वस्थ करतात, अंतर्मुख करतात आणि आपल्या जगण्यावर प्रश्नचिन्ह उभे करतात. ‘एक मच्छर…’ ही अशीच एक कविता आहे.

पहिल्या दृष्टीक्षेपात तिची भाषा आक्रमक, उपरोधिक आणि काही ठिकाणी अस्वस्थ करणारी वाटते. परंतु या शब्दांच्या आड दडलेली वेदना समजून घेतली, तर ही कविता एका व्यक्तीची नव्हे, तर स्वतःची संवेदनशीलता, स्वाभिमान आणि अन्यायाविरुद्ध लढण्याची ताकद गमावलेल्या संपूर्ण समाजाची कहाणी सांगते.

ह्या कवितेतील ‘मच्छर’ हा केवळ डास नाही. तो एक प्रतीक आहे. तो अशा कोणत्याही छोट्या किंवा मोठ्या शक्तीचे प्रतीक आहे, जी सामान्य माणसाला घाबरवते, गुलाम बनवते, त्याचा आवाज हिरावून घेते आणि त्याला स्वतःच्या अस्तित्वाविरुद्ध तडजोड करण्यास भाग पाडते.

‘एक मच्छर आदमी को हिजड़ा बना देता है’… खरा अर्थ काय?

कवितेतील सर्वाधिक धक्कादायक आणि वारंवार येणारी ओळ म्हणजे ‘एक मच्छर आदमी को हिजड़ा बना देता है.’ ही ओळ शब्दशः घ्यायची नाही. येथे ‘हिजड़ा’ हा शब्द कवीने असहाय, भित्रा, प्रतिकार करण्याची क्षमता गमावलेला आणि अन्यायासमोर गप्प बसणारा माणूस ह्या अर्थाने प्रतीकात्मकरीत्या वापरला आहे. म्हणजेच प्रश्न हा शरीराच्या सामर्थ्याचा नाही; प्रश्न आहे मनाच्या सामर्थ्याचा!

एखाद्या छोट्याशा भीतीने माणूस जर सत्य बोलण्याचे धैर्य गमावतो… नोकरी, पैसा, पद, प्रतिष्ठा किंवा संबंध टिकवण्यासाठी अन्याय सहन करतो… सत्ताधाऱ्यांच्या चुकीकडे पाहूनही गप्प बसतो… तर त्याचे शरीर जिवंत असले तरी त्याच्या आतला बंडखोर माणूस मरत जातो. हीच या ओळीची मध्यवर्ती वेदना आहे.

‘सुबह घर से निकलो…’… यंत्रवत झालेल्या जीवनावर प्रहार!

कवितेतील पुढील भाग आधुनिक माणसाच्या यांत्रिक जीवनावर कठोर प्रहार करतो. सकाळी घराबाहेर पडायचे… गर्दीचा एक भाग बनायचे… दिवसभर धावपळ करायची… संध्याकाळी घरी यायचे… मनाला विसरायला दारू किंवा इतर व्यसनांचा आधार घ्यायचा… कुटुंबाच्या जबाबदाऱ्या पार पाडायच्या…
आणि दुसऱ्या दिवशी पुन्हा त्याच चक्रात अडकायचे.

या जगण्यात ‘मी कोण आहे?’ ‘मी कशासाठी जगतोय?’ ‘समाजासाठी माझी भूमिका काय?’ हे प्रश्न विचारायलाच वेळ उरत नाही.

कवी म्हणतो; माणूस जगतोय असे दिसते; पण त्याच्या आतला माणूस कधीच मेला आहे. कारण जगण्यासाठी त्याने इतक्या तडजोडी केल्या आहेत की त्याचा आत्मसन्मानच हरवला आहे.

‘आत्मा आणि अंदर का इंसान मर चुका है’

ही कविता ज्या ठिकाणी सर्वाधिक अंतर्मुख करते तो हा विचार आहे. माणूस केवळ श्वास घेतो म्हणून जिवंत असतो का? नाही. सत्यासाठी उभे राहण्याची हिंमत, अन्याय पाहून अस्वस्थ होण्याची संवेदना आणि दुसऱ्याच्या दुःखाशी नाते जोडण्याची क्षमता जिवंत असेल, तरच माणूस खऱ्या अर्थाने जिवंत असतो. ही संवेदनशीलता संपली की माणूस बाहेरून जिवंत आणि आतून मृत होतो.

‘१०० में से ८० बेईमान, फिर भी मेरा देश महान’

ह्या ओळीत कवी समाजातील भ्रष्टाचारावर तीक्ष्ण उपरोध करतो. आपण देश महान असल्याचा अभिमान बाळगतो. पण त्याच वेळी भ्रष्टाचार, लाचखोरी, फसवणूक, स्वार्थ, गैरव्यवहार आणि नैतिक अधःपतन याकडे दुर्लक्ष करतो.

मग प्रश्न निर्माण होतो, देश महान कशामुळे होतो? मोठ्या इमारतींमुळे? मोठ्या घोषणा केल्यामुळे? धार्मिक उत्सवांमुळे? की प्रामाणिक नागरिकांमुळे?

देशाची खरी महानता ही त्याच्या नागरिकांच्या प्रामाणिकपणा, माणुसकी, न्यायबुद्धी आणि सामाजिक जबाबदारीत असते. म्हणून ही ओळ देशाचा अपमान करण्यासाठी नाही; उलट देश महान व्हावा यासाठी आत्मपरीक्षण करण्याचे आवाहन आहे.

‘बड़ी मछली छोटी को खा रही है’… शक्तिशाली विरुद्ध सामान्य माणूस

निसर्गाचा नियम सांगतो की, मोठी मासळी लहान मासळीला खाते. पण माणसाने संस्कृती, कायदा आणि नैतिकता निर्माण केली ती याच नियमाला आव्हान देण्यासाठी. तरीही समाजात शक्तिशाली माणूस दुर्बलाला गिळंकृत करतो. पैशाच्या जोरावर गरीबाचे शोषण होते. सत्तेच्या जोरावर सामान्य माणसाचा आवाज दाबला जातो. पदाच्या जोरावर नियम वाकवले जातात. आणि ज्यांना लोकांनी निवडून दिले, त्यांच्याकडूनच लोकांचे शोषण होत असेल, तर लोकशाहीच्या आत्म्यावर प्रश्नचिन्ह निर्माण होते.

कवितेतील ‘आपल्या निवडलेल्या कुत्र्यांनी आपल्यालाच चावणे’ हा त्याच राजकीय आणि सामाजिक विसंगतीवरील तीव्र उपरोध आहे. तो वाचकांनी समजून घ्यावा!

‘हमारी ही बोटियां आपस में बांटते हैं’

ही ओळ आणखी खोलवर जाते. समाजातील काही शक्ती सामान्य माणसांना परस्परांमध्येच विभागतात. जात… धर्म… भाषा… प्रदेश… विचारसरणी… पंथ… ह्या
आधारांवर माणसांना एकमेकांविरुद्ध उभे केले जाते; आपापसात लढविले जाते. आणि ज्यांचा फायदा या संघर्षातून होतो, ते मात्र बाजूला सुरक्षित राहतात.

म्हणून कवितेचा प्रश्न आहे, आपण एकमेकांशी का लढतोय? आणि या संघर्षाचा फायदा कोणाला होतोय?

‘आम्ही देवाचे लाडके पण माणुसकी कुठे आहे?’

कवी स्वतःच्या समाजालाही सोडत नाही. आपण स्वतःला धार्मिक म्हणतो. देवावर श्रद्धा ठेवतो. मंदिरात जातो. पूजा करतो. प्रार्थना करतो. पण जर आपल्या शेजाऱ्याच्या दुःखाकडे आपण दुर्लक्ष केले… अन्याय होताना गप्प बसलो… दुर्बळाला त्रास होत असताना डोळे झाकले… तर आपल्या धार्मिकतेचा अर्थ काय? देवाची पूजा करण्यापेक्षा देवाने निर्माण केलेल्या माणसाची सेवा महत्त्वाची आहे, असा ह्या भागाचा मूलभूत संदेश आहे.

‘गिरो… पण त्या झऱ्यासारखे!’

कवितेतील सर्वात सुंदर आणि सकारात्मक प्रतिमा येथे दिसते. कवी म्हणतो की, पडा, चुकांमधून शिका, अपयश स्वीकारा; पण झऱ्यासारखे पडा. पर्वताच्या उंचीवरून खाली येताना झरा आपली ओळख गमावत नाही. तो जमिनीत मिसळतो, पण त्याचे अस्तित्व संपवत नाही. हा संदेश अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

परिस्थितीसमोर झुका; पण स्वतःला विकू नका! अपयश स्वीकारा; पण स्वाभिमान गमावू नका! तडजोड करा; पण तत्त्वांशी विश्वासघात करू नका! माणसाने जीवनात खाली यावे लागले तरी माणुसकीची उंची सोडू नये!

धर्माच्या नावावर माणूस का मरतो?

कवितेचा शेवटचा भाग भारतीय समाजातील अत्यंत संवेदनशील प्रश्नाला स्पर्श करतो; मंदिर-मशीद, धर्म-मजहब यांच्या संघर्षात मरतो कोण? सामान्य माणूस. धर्माच्या नावाने द्वेष निर्माण होतो. दंगली होतात. माणसे मरतात. घरे उद्ध्वस्त होतात. पिढ्यांमध्ये वैर निर्माण होते. पण धर्माचा खरा संदेश काय आहे?
माणसाला माणसाशी जोडणे की माणसाला माणसापासून तोडणे? कवीला अशा वेळी रामाची आठवण येते.

‘मला त्या रामाचा शोध आहे…’ ही ओळ कवितेचा अत्यंत महत्त्वाचा आत्मा आहे. कवी ज्या रामाचा शोध घेतो तो केवळ मंदिरातील मूर्तीतील राम नाही.

तो आहे; अन्यायाविरुद्ध उभा राहणारा राम! अधर्माविरुद्ध लढणारा राम! रावणाचा अहंकार नष्ट करणारा राम! दुर्बळाला न्याय देणारा राम! धर्माचा अर्थ माणुसकीत शोधणारा राम! पण आज असा राम कुठे आहे? कवीला वाटते की, ह्या युगातील रामालाच जणू आजीवन वनवास मिळाला आहे. ही केवळ धार्मिक वेदना नाही. ही न्याय, सत्य, सदाचार आणि माणुसकीच्या मूल्यांच्या वनवासाची वेदना आहे.

‘मच्छर’ कोण आहे? कवितेचा सर्वांत महत्त्वाचा प्रश्न येथे येतो. तो मच्छर नेमका कोण? तो भीती असू शकतो. तो भ्रष्टाचार असू शकतो. तो सत्ता असू शकतो.
तो पैसा असू शकतो. तो स्वार्थ असू शकतो. तो जातीय किंवा धार्मिक द्वेष असू शकतो. तो व्यसन असू शकतो. तो सामाजिक दबाव असू शकतो किंवा तो आपल्या मनातील भ्याडपणा देखील असू शकतो! म्हणून ‘एक मच्छर’ हा बाहेरचा शत्रू शोधण्यापेक्षा आपल्या आत डोकावण्याचा आरसा आहे.

आपण अन्यायाविरुद्ध गप्प का बसतो? आपण चुकीला विरोध का करत नाही? आपण सत्य बोलण्यास का घाबरतो? आपल्या स्वार्थासाठी आपण किती तडजोडी करतो? हे प्रश्न प्रत्येकाने स्वतःला विचारले पाहिजेत.

कवितेचा अंतिम संदेश… माणसाच्या आतला माणूस जिवंत ठेवा!

ही कविता शेवटी निराशा देत नाही. उलट ती आपल्याला झोपेतून जागे करते. ती सांगते की, भीतीवर मात करा. अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवा. स्वार्थाच्या पलीकडे पाहा. धर्माच्या नावावर माणसाला माणसापासून तोडू नका. अपयश आले तरी स्वाभिमान गमावू नका. सत्तेला प्रश्न विचारा. भ्रष्टाचाराला विरोध करा! आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे आपल्या शरीरातला माणूस जिवंत ठेवण्यापेक्षा आपल्या अंतःकरणातला माणूस जिवंत ठेवणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

‘एक मच्छर…’ ही त्यामुळे केवळ आक्रमक भाषेतील कविता नाही. ती भयाविरुद्ध बंड आहे. ती भ्रष्ट व्यवस्थेविरुद्ध प्रश्न आहे. ती स्वार्थी समाजाविरुद्ध आरसा आहे. ती धर्माच्या नावावर होणाऱ्या हिंसेविरुद्ध इशारा आहे. ती निष्क्रिय नागरिकाच्या विवेकाला दिलेली हाक आहे. माणसाच्या आत मरण पावलेल्या ‘माणसाला’ पुन्हा जिवंत करण्याची हाक आहे.

प्रश्न ‘मच्छर’ किती मोठा आहे हा नाही; प्रश्न असा आहे की त्या मच्छरासमोर आपण किती लहान होतो आणि म्हणूनच या कवितेची खरी हाक आजही कानावर घुमते की, भीतीला शरण जाऊ नका. अन्यायाला शरण जाऊ नका. स्वार्थाला शरण जाऊ नका. आपल्या आतल्या माणसाला मरू देऊ नका!

-नरेंद्र हडकर