माजी राज्यपाल, पद्मश्री डॉ. डी. वाय. पाटील यांचे निधन; शिक्षण, आरोग्य आणि समाजकारणातील युगपुरुष हरपला!

कोल्हापूर:- देशातील शिक्षण क्षेत्राला जागतिक स्तरावर नवी ओळख मिळवून देणारे, माजी राज्यपाल, पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित आणि शिक्षणमहर्षी डॉ. ज्ञानदेव यशवंतराव (डी. वाय.) पाटील यांचे मंगळवारी कोल्हापूर येथील कसबा बावडा येथील राहत्या निवासस्थानी वयाच्या ९०व्या वर्षी वृद्धापकाळाने निधन झाले. त्यांच्या निधनामुळे शिक्षण, आरोग्य, क्रीडा, सामाजिक आणि राजकीय क्षेत्रात शोककळा पसरली असून, महाराष्ट्राने दूरदृष्टी असलेले शिक्षणतज्ज्ञ, समाजसेवक आणि प्रेरणादायी नेतृत्व गमावले आहे.

बुधवारी सकाळी ११ ते दुपारी ४ या वेळेत त्यांचे पार्थिव अंत्यदर्शनासाठी ठेवण्यात येणार असून, सायंकाळी ४ वाजता कसबा बावडा येथील यशवंत निवासस्थानातून अंत्ययात्रा निघेल. त्यानंतर कोल्हापूर येथील डॉ. डी. वाय. पाटील मेडिकल कॉलेजच्या प्रांगणात त्यांच्यावर शासकीय इतमामात अंत्यसंस्कार करण्यात येणार आहेत.

साध्या शेतकरी कुटुंबातून शिक्षणसम्राटापर्यंतचा प्रवास

२२ ऑक्टोबर १९३५ रोजी कोल्हापूर जिल्ह्यातील अंबाप या ग्रामीण गावात एका सर्वसामान्य शेतकरी कुटुंबात त्यांचा जन्म झाला. अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत शिक्षण घेत त्यांनी स्वतःच्या कर्तृत्वाच्या जोरावर राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर लौकिक मिळवला. ग्रामीण आणि सर्वसामान्य विद्यार्थ्यांनाही जागतिक दर्जाचे शिक्षण मिळावे, हा ध्यास त्यांनी आयुष्यभर जपला. शिक्षण हे समाजपरिवर्तनाचे सर्वात प्रभावी साधन असल्याचा त्यांचा ठाम विश्वास होता. याच विचारातून त्यांनी शिक्षण, आरोग्य आणि संशोधन क्षेत्रात भव्य संस्थांचे जाळे उभे केले.

शिक्षण क्षेत्रात उभारले अभूतपूर्व साम्राज्य

१९८३ मध्ये नवी मुंबई येथे रामराव आदिक इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी (RAIT) या अभियांत्रिकी महाविद्यालयापासून त्यांच्या शैक्षणिक प्रवासाला सुरुवात झाली. त्यानंतर कोल्हापूर, पुणे, मुंबई, नवी मुंबईसह देशभरात त्यांनी शिक्षणसंस्था उभारण्याचा ध्यास घेतला. आज डी. वाय. पाटील समूहाच्या माध्यमातून १८० हून अधिक शिक्षणसंस्था, अनेक वैद्यकीय, अभियांत्रिकी, कृषी, फार्मसी, व्यवस्थापन, कायदा, आर्किटेक्चर आणि संशोधन संस्था कार्यरत आहेत. त्यांच्या समूहाअंतर्गत मानित विद्यापीठे आणि खाजगी विद्यापीठे देशातील उच्च शिक्षणाला नवी दिशा देत आहेत.

लाखो विद्यार्थ्यांना दर्जेदार शिक्षणाची संधी उपलब्ध करून देण्यात त्यांचे योगदान ऐतिहासिक मानले जाते. भारताबरोबरच परदेशातील विद्यार्थ्यांनाही आकर्षित करणाऱ्या शैक्षणिक संस्था उभारून त्यांनी भारतीय शिक्षण क्षेत्राची आंतरराष्ट्रीय पातळीवर प्रतिष्ठा वाढवली.

आरोग्य सेवेतही भरीव योगदान

शिक्षणाबरोबरच आरोग्य क्षेत्रातही त्यांनी मोठे कार्य केले. कोल्हापूर, पुणे आणि नवी मुंबई येथे उभारलेल्या अत्याधुनिक वैद्यकीय महाविद्यालये, रुग्णालये आणि संशोधन केंद्रांमुळे लाखो रुग्णांना दर्जेदार आरोग्यसेवा उपलब्ध झाली. वैद्यकीय शिक्षण, संशोधन आणि उपचार या तिन्ही क्षेत्रांत त्यांनी केलेले कार्य देशासाठी मोलाचे ठरले आहे.

क्रीडा क्षेत्रालाही दिली नवी दिशा

नवी मुंबईतील डी. वाय. पाटील स्टेडियम हे त्यांच्या दूरदृष्टीचे प्रतीक मानले जाते. जगातील अत्याधुनिक क्रिकेट स्टेडियमपैकी एक असलेल्या या मैदानावर आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट सामने, आयपीएल स्पर्धा तसेच विविध राष्ट्रीय क्रीडा स्पर्धांचे आयोजन झाले आहे. शिक्षणाबरोबरच क्रीडा विकासालाही त्यांनी समान महत्त्व दिले.

राजकीय कारकीर्द

डॉ. डी. वाय. पाटील यांनी आपल्या सार्वजनिक जीवनाची सुरुवात काँग्रेस पक्षातून केली. १९५७ ते १९६२ या काळात कोल्हापूरचे महापौर पद भूषवले तर १९६७ ते १९७२ या काळात पन्हाळा मतदारसंघाचे आमदार म्हणून निवडून आले. दरम्यान त्यांनी अनेक सामाजिक प्रश्नांवर प्रभावी भूमिका मांडली. राजकारणात यशस्वी कारकीर्द असूनही त्यांनी पुढे सक्रिय राजकारणापेक्षा शिक्षण आणि समाजसेवा यांनाच आपले जीवन समर्पित केले. २०१८ मध्ये त्यांनी राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षात प्रवेश केला; मात्र त्यानंतर ते सक्रिय राजकारणापासून दूरच राहिले.

तीन राज्यांचे राज्यपाल

त्यांच्या प्रशासकीय अनुभवाची दखल घेत केंद्र सरकारने त्यांची राज्यपाल म्हणून नियुक्ती केली. त्यांनी त्रिपुरा, बिहार ह्या राज्यांचे राज्यपाल म्हणून जबाबदारी सांभाळली. राज्यपाल म्हणून त्यांनी घटनात्मक मूल्ये जपत अत्यंत संयमी आणि प्रभावी प्रशासन दिल्याची नोंद घेतली जाते.

पुरस्कार आणि सन्मान

शिक्षण आणि समाजसेवेतील योगदानाबद्दल त्यांना अनेक राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय पुरस्कारांनी गौरविण्यात आले.

प्रमुख सन्मान :
पद्मश्री – १९९१
१९८५ साली अमेरिकेच्या World University Roundtable कडून मानद D.Litt.
१९९६ साली Nottingham Trent University (यूके) कडून मानद डॉक्टरेट
२०१५ साली शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर कडून मानद डॉक्टरेट
विविध राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय संस्थांचे गौरव पुरस्कार

त्यांच्या पश्चात मोठा परिवार आहे. काँग्रेसचे आमदार सतेज (बंटी) पाटील, शिक्षणतज्ज्ञ डॉ. संजय डी. वाय. पाटील, विजय पाटील, डॉ. अजिंक्य पाटील, सुप्रसिद्ध स्त्रीरोगतज्ज्ञ डॉ. नंदिता पालशेतकर तसेच माजी आमदार ऋतुराज पाटील यांच्यासह संपूर्ण परिवार शिक्षण, समाजकारण आणि सार्वजनिक जीवनात सक्रिय आहे.

राज्याचे उपमुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे यांनी डॉ. डी. वाय. पाटील यांच्या निधनाबद्दल तीव्र शोक व्यक्त केला. त्यांनी म्हटले की, “महाराष्ट्राच्या शिक्षण, आरोग्य आणि सामाजिक क्षेत्राचा चेहरामोहरा बदलणारे महान शिक्षणमहर्षी आज आपल्यातून निघून गेले. त्यांनी केवळ संस्था उभारल्या नाहीत, तर गुणवत्तापूर्ण आणि सर्वसमावेशक शिक्षणाची चळवळ उभी केली. त्यांच्या जाण्याने महाराष्ट्राने दूरदृष्टी असलेला मार्गदर्शक गमावला आहे.”

राजकीय, शैक्षणिक, सामाजिक आणि उद्योग क्षेत्रातील अनेक मान्यवरांनीही त्यांना भावपूर्ण श्रद्धांजली अर्पण केली.

अखंड प्रेरणा देणारा वारसा

डॉ. डी. वाय. पाटील यांचे संपूर्ण आयुष्य हे शिक्षण, आरोग्य, समाजसेवा आणि राष्ट्रनिर्मिती यांसाठी समर्पित होते. ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांना जागतिक दर्जाचे शिक्षण उपलब्ध करून देण्याचा त्यांचा ध्यास, वैद्यकीय सेवा सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचविण्याची त्यांची तळमळ आणि क्रीडा क्षेत्रासाठी उभारलेली आधुनिक पायाभूत सुविधा हा त्यांचा अमूल्य वारसा कायम स्मरणात राहील. त्यांनी उभारलेल्या संस्था, विद्यापीठे, रुग्णालये आणि लाखो विद्यार्थ्यांच्या रूपाने त्यांचे कार्य पुढील अनेक पिढ्यांना प्रेरणा देत राहील.

पद्मश्री डॉ. डी. वाय. पाटील यांच्या पावन स्मृतीस भावपूर्ण श्रद्धांजली.