संपादकीय… पडद्यावरचा नटसम्राट आणि पडद्यामागचा माणूस!

नाना पाटेकर!
नाना, संघर्षातून घडलेला कलाकार…
नाना, अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवणारा माणूस… आणि
नाना शेतकऱ्यांच्या वेदनेशी नाते जोडलेला संवेदनशील जीव!

भारतीय चित्रपटसृष्टीतील एक वेगळे, अस्सल आणि वादळासारखे व्यक्तिमत्त्व आज काळाच्या पडद्याआड गेले. ज्येष्ठ अभिनेते, दिग्दर्शक आणि सामाजिक कार्यकर्ते नाना पाटेकर यांचे गुरुवारी ८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी गोव्यात हृदयविकाराच्या झटक्याने निधन झाले. ते ७५ वर्षांचे होते. त्यांच्या निधनाने मराठी तसेच हिंदी चित्रपटसृष्टीत मोठी पोकळी निर्माण झाली आहे.

मात्र नाना पाटेकर यांना केवळ ‘अभिनेता’ म्हणून आठवणे म्हणजे त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वावर अन्याय करण्यासारखे आहे.

नाना म्हणजे अभिनयातील ताकद!
नाना म्हणजे शब्दातील धार!
नाना म्हणजे संघर्ष!
नाना म्हणजे माणुसकी!
नाना म्हणजे शेतकऱ्यांच्या वेदनेचा जाणकार!
नाना म्हणजे अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याची हिंमत!
नाना म्हणजे स्वतःच्या तत्त्वांशी तडजोड न करणारा माणूस!
नाना म्हणजे माणुसकी जपणारा द्रष्टा!

संघर्षाच्या मातीतून उभा राहिलेला ‘नाना’

नाना पाटेकर यांचे मूळ नाव विश्वनाथ पाटेकर. त्यांचा जन्म १ जानेवारी १९५१ रोजी महाराष्ट्रातील मुरूड-जंजिरा येथे झाला. त्यांचे बालपण श्रीमंतीत नव्हे, तर संघर्षात गेले. कुटुंबाच्या आर्थिक परिस्थितीत मोठा बदल झाल्यानंतर लहान वयातच त्यांना परिस्थितीची जाणीव झाली. वयाच्या अवघ्या १३ व्या वर्षी त्यांनी कुटुंबाला हातभार लावण्यासाठी चित्रपटांची पोस्टर्स रंगविण्याचे काम केले. त्यासाठी त्यांना महिन्याला सुमारे ३५ रुपये मिळत आणि एक वेळचे जेवणही मिळत असे. आज ज्यांच्या आवाजावर संपूर्ण महाराष्ट्र फिदा आहे, त्या आवाजामागे कधीकाळी गरिबी, अपमान, उपासमार आणि कष्टांचा आवाज होता. हीच संघर्षाची शाळा पुढे नानांच्या अभिनयाची सर्वात मोठी ताकद बनली. त्यांनी सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट्समध्ये शिक्षण घेतले आणि रंगभूमीशी आपले नाते जोडले. जाहिरात क्षेत्रात काम केल्यानंतर त्यांचा प्रवास चित्रपटांकडे वळला.

‘गमन’पासून ‘नटसम्राट’पर्यंतचा प्रवास!

१९७८ मध्ये ‘गमन’ या चित्रपटातून नाना पाटेकर यांनी हिंदी चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले. त्यानंतर ‘सलाम बॉम्बे!’, ‘परिंदा’, ‘प्रहार’, ‘क्रांतिवीर’, ‘तिरंगा’, ‘अग्निसाक्षी’, ‘खामोशी : द म्युझिकल’, ‘अब तक छप्पन’, ‘अपहरण’, ‘वेलकम’, ‘राजनीती’ अशा असंख्य चित्रपटांत त्यांनी वेगवेगळ्या छटा असलेल्या भूमिका साकारल्या. मराठी रंगभूमी आणि चित्रपटांशी त्यांचे नाते मात्र अधिक खोल होते. ‘नटसम्राट’ या चित्रपटातील गणपतराव बेलवलकर ही भूमिका म्हणजे त्यांच्या अभिनय कारकिर्दीतील एक शिखरच मानले जाते. एका कलाकाराने रंगभूमीवर जगलेले आयुष्य, त्यातून मिळालेली प्रसिद्धी आणि शेवटी एकटेपणाच्या अंधारात हरवणारा माणूस… ही भूमिका नानांनी केवळ साकारली नाही; ती अक्षरशः जगली.

‘क्रांतिवीर’मधील नाना- पडद्यावरचा आक्रोश!

‘क्रांतिवीर’मधील प्रताप हा केवळ एक चित्रपटातील पात्र नव्हता. तो अन्यायाविरुद्ध उभ्या राहणाऱ्या सामान्य माणसाचा आक्रोश होता. ह्या भूमिकेसाठी नाना पाटेकर यांना १९९४ सालचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाला. अधिकृत राष्ट्रीय पुरस्कार नोंदीत त्यांच्या अभिनयाचे वर्णन सामान्य माणसामध्ये दडलेल्या सामर्थ्याला जागवणारे असे केले आहे. नानांच्या अभिनयाची हीच खासियत होती. ते भूमिका करत नव्हते; ते भूमिका जगत होते. त्यांच्या चेहऱ्यावरचा राग, डोळ्यातील वेदना, आवाजातील कडवटपणा आणि संवादातील धार; हे सर्व कृत्रिम वाटत नसे.

नाना म्हणजे रोखठोकपणा!

नाना पाटेकर यांचा स्वभाव सर्वांना आवडेलच असे नव्हते. ते गोड बोलण्यासाठी गोड बोलत नसत. त्यांना जे पटत नसे ते ते स्पष्टपणे सांगत. म्हणूनच अनेकदा त्यांच्या बोलण्यावर चर्चा होत असे. पण त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील एक महत्त्वाची बाजू म्हणजे दांभिकपणापेक्षा प्रामाणिकपणाला त्यांनी अधिक महत्त्व दिले. त्यांच्या संवादातून अनेकदा समाजातील विसंगती, भ्रष्टाचार, अन्याय, दिखावा, गरिबी आणि माणसांमधील वाढते अंतर यावर भाष्य होत असे. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील हा रोखठोकपणा त्यांच्या अभिनयातही दिसला. नानांच्या आवाजात अभिनयापेक्षा अनुभव बोलत होता.

माणुसकी जपणारा आणि जगणारा ‘माणूस’

नानांच्या संपूर्ण जीवनाकडे पाहिले तर एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते; त्यांना माणसातला माणूस महत्त्वाचा वाटत होता. पैसा, प्रसिद्धी, पुरस्कार, मोठी घरे, ग्लॅमर ह्या सर्वांपेक्षा माणसाने माणसाशी कसे वागावे? ह्याला त्यांनी महत्त्व दिले. त्यांचे स्वतःचे जीवनही तुलनेने साधे राहिले. अनेक वर्षे प्रसिद्धीच्या झगमगाटापासून दूर राहून ते शेती, गाव, माणसे आणि सामाजिक कार्याशी जोडले गेले. त्यांच्या साध्या राहणीबद्दल आणि शेतीशी असलेल्या नात्याबद्दल अनेक वृत्तांत प्रसिद्ध झाले आहेत.

शेतकरी हा नानांच्या हृदयाजवळचा माणूस!

नाना पाटेकर यांच्या सामाजिक कार्याचा सर्वात महत्त्वाचा अध्याय म्हणजे शेतकरी! २०१५ मध्ये महाराष्ट्रातील दुष्काळ, शेतकरी आत्महत्या आणि ग्रामीण भागातील संकटाची तीव्रता पाहून नाना पाटेकर आणि अभिनेते मकरंद अनासपुरे यांनी ‘नाम फाऊंडेशन’ ह्या चळवळीला सुरुवात केली. नाम फाऊंडेशनचे काम केवळ आर्थिक मदतीपुरते मर्यादित राहिले नाही. जलसंधारण, गावांचा विकास, पाण्याचे व्यवस्थापन, शेतीविषयक मदत, शेतकरी कुटुंबांना आधार आणि ग्रामीण भागातील जीवनमान सुधारण्याचा प्रयत्न या दिशेने संस्थेने काम केले. दुष्काळग्रस्त गावांमध्ये पाणीटंचाई, शेतकरी संकट आणि ग्रामीण अधोगती यावर उपाय शोधण्याच्या उद्देशाने `नाम’ नामाची चळवळ उभी राहिली. नानांनी शेतकऱ्याला फक्त ‘मदत’ केली नाही; त्याचा आत्मसन्मान जपला! नानांच्या शेतकरीविषयक कार्यातील सर्वात महत्त्वाचा पैलू म्हणजे माणसाच्या प्रतिष्ठेचा विचार! शेतकरी म्हणजे केवळ मदतीचा लाभार्थी नव्हे. तो अन्नदाता आहे. तो देशाच्या अर्थव्यवस्थेचा आधार आहे. तो जगाला अन्न देतो. म्हणूनच शेतकऱ्याच्या दुःखाकडे केवळ दयेने नव्हे तर सन्मानाने पाहिले पाहिजे, हा विचार त्यांच्या सामाजिक कामातून दिसून आला. २०२६ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या अहवालानुसार नाम फाऊंडेशनच्या माध्यमातून लाखो शेतकरी आणि आपत्तीग्रस्त कुटुंबांना मदत मिळाली असून विधवा कल्याणाच्या उपक्रमांतही संस्था सहभागी झाली आहे.

नाना पाटेकर यांच्या सामाजिक कार्यामागे एक वेगळा विचार होता. पैसा स्वतःसाठी साठवण्यापेक्षा तो कोणाच्या तरी जीवनात उपयोगी पडला तर त्याला अर्थ प्राप्त होतो.एका शेतकरी कुटुंबाची व्यथा पाहून त्यांच्या विचारांमध्ये मोठा बदल झाला आणि स्वतःकडे असलेल्या पैशाचा उपयोग समाजासाठी करावा, अशी भूमिका त्यांनी घेतली. हा विचार आजच्या सेलिब्रिटी संस्कृतीत विशेष महत्त्वाचा आहे.

चित्रपटसृष्टीतील झगमगाटापासून दूर नाना शेतीमध्ये रमले. पुण्याजवळील त्यांच्या फार्महाऊसवर ते शेती करत असत. गहू, भात आणि इतर पिकांशी त्यांचे नाते होते. गायी, बैल, कुत्रे अशा प्राण्यांमध्ये त्यांना आनंद मिळत असे. म्हणूनच नानांचा शेतकऱ्यांशी असलेला संबंध हा केवळ प्रसिद्धीसाठी केलेला सामाजिक उपक्रम नव्हता. तो त्यांच्या स्वतःच्या जगण्याचा एक भाग होता.

नाना पाटेकर यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील आणखी एक महत्त्वाची बाजू म्हणजे त्यांचे राष्ट्रप्रेम! त्यांनी केवळ चित्रपटांत देशभक्तीच्या भूमिका केल्या नाहीत; प्रत्यक्ष जीवनातही देशासाठी काही करण्याची भूमिका त्यांनी घेतली. भारतीय प्रादेशिक सैन्याशी (Territorial Army) त्यांचे नाते होते आणि कारगिल युद्धाच्या काळात त्यांनी सैनिकांसोबत वेळ घालवला होता. त्यांच्या राष्ट्रभक्तीचा आविष्कार केवळ घोषणांमध्ये नव्हे तर सैनिकांविषयीच्या आदरात आणि देशाच्या सामान्य नागरिकांविषयीच्या बांधिलकीत दिसत होता. त्यांच्यासाठी देश म्हणजे केवळ सीमा नव्हे.
देश म्हणजे सैनिकही;
देश म्हणजे शेतकरीही;
देश म्हणजे कामगारही;
देश म्हणजे सामान्य माणूसही!

नानांच्या जीवनातून मिळणारा एक मोठा धडा म्हणजे अन्याय पाहून गप्प बसू नका! मात्र संघर्ष म्हणजे केवळ आरडाओरडा नव्हे. संघर्षासाठी सत्याची बाजू, आत्मविश्वास, धैर्य आणि सातत्य आवश्यक असते. नानांच्या पडद्यावरील अनेक व्यक्तिरेखांमध्ये सामान्य माणूस अन्यायाविरुद्ध उभा राहताना दिसतो. ‘क्रांतिवीर’पासून ‘प्रहार’पर्यंत आणि इतर अनेक भूमिकांमध्ये त्यांच्या अभिनयातून हा संघर्ष ठळक झाला. म्हणून नानांच्या जीवनाचा संदेश असा घेता येईल; चूक दिसली तर आवाज उठवा! अन्याय झाला तर प्रश्न विचारा! कमकुवत माणसावर अन्याय होत असेल तर त्याच्या बाजूने उभे राहा आणि संघर्ष करताना स्वतःची माणुसकी गमावू नका!

नानांचे सिनेमातील यश मोठे आहे; परंतु त्यांच्या अभिनयाची खरी शाळा होती रंगभूमी! रंगभूमीने त्यांना संवादाची ताकद दिली. रंगभूमीने त्यांना देहबोली दिली. रंगभूमीने त्यांना प्रेक्षकांच्या डोळ्यात डोळे घालून अभिनय करण्याचे धैर्य दिले. आणि कदाचित म्हणूनच त्यांच्या अभिनयात कॅमेऱ्यासमोरही रंगमंचाची ऊर्जा जाणवत असे. ‘नटसम्राट’ने या रंगभूमीच्या नात्याला सर्वोच्च अभिव्यक्ती दिली. नानांना केवळ गंभीर, आक्रमक किंवा सामाजिक भूमिका करणारा अभिनेता मानणे चुकीचे ठरेल. ‘वेलकम’**मधील भूमिका त्यांनी ज्या पद्धतीने साकारली, त्यातून त्यांच्या विनोदी अभिनयातील अफाट क्षमता दिसली. गंभीर व्यक्तिमत्त्वाचा अभिनेता विनोद इतक्या सहजतेने करू शकतो, हे त्यांनी सिद्ध केले. यामुळेच नाना एका चौकटीत कधीच अडकले नाहीत. खलनायक, नायक, राजकारणी, पोलीस, गुंड, सामान्य माणूस, रंगभूमीवरील वृद्ध कलाकार… प्रत्येक व्यक्तिरेखेला त्यांनी स्वतःची ओळख दिली.

पुरस्कारांपेक्षा मोठी गोष्ट; लोकांच्या मनातील जागा!

नाना पाटेकर यांना तीन राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार आणि पद्मश्रीसह अनेक सन्मान मिळाले. परंतु एखाद्या कलाकारासाठी सर्वात मोठा पुरस्कार कोणता? लोकांच्या मनातील-हृदयातील स्थान! नानांना हे स्थान मिळाले. कारण त्यांनी पडद्यावर ‘परफेक्ट हिरो’ होण्याचा प्रयत्न केला नाही. ते खरा माणूस पडद्यावर घेऊन आले; त्याच्या रागासह, त्याच्या कमतरतांसह, त्याच्या वेदनेसह, त्याच्या संघर्षासह!

नानांचा चाहता वर्ग केवळ चित्रपट पाहणाऱ्या लोकांपुरता मर्यादित नव्हता. शेतकरी त्यांच्याशी जोडला. ग्रामीण भागातील सामान्य माणूस त्यांच्याशी जोडला. रंगभूमीचा कलाकार त्यांच्यातील कलाकाराला ओळखत होता. चित्रपटप्रेमींना त्यांचा अभिनय भावत होता. तर तरुणांना त्यांच्या रोखठोक स्वभावात एक वेगळे धैर्य दिसत होते. नाना प्रसिद्ध होते म्हणून लोक त्यांच्यावर प्रेम करत नव्हते; ते लोकांच्या वेदना समजून घेण्याचा प्रयत्न करत होते म्हणून लोक त्यांच्यावर प्रेम करत होते.

त्यांची चित्रपटांची यादी मोठी आहे. त्यांचे पुरस्कार मोठे आहेत. त्यांची प्रसिद्धी मोठी आहे. ‘माणूस म्हणून मोठे व्हा! शेतकऱ्याच्या डोळ्यातील अश्रू पाहा! कामगाराच्या हातावरील घट्टे पाहा! सैनिकाच्या त्यागाची जाणीव ठेवा! गरिबाच्या परिस्थितीची खिल्ली उडवू नका! अन्याय सहन करू नका! पण संघर्ष करताना स्वतः अन्याय करणारा बनू नका! .हा विचार त्यांचा सर्वात मोठा वारसा होय! नाना गेले; पण ‘नाना’ नावाचा विचार जिवंत राहील! आज नाना पाटेकर आपल्यात नाहीत. पण ‘क्रांतिवीर’चा आवाज अजूनही ऐकू येईल. ‘नटसम्राट’चे दुःख अजूनही डोळ्यांत पाणी आणेल. ‘प्रहार’चा आक्रोश अजूनही अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याची प्रेरणा देईल. ‘वेलकम’मधील उदय शेट्टी अजूनही हसवेल आणि नाम फाऊंडेशनच्या माध्यमातून शेतकऱ्यांच्या जीवनात त्यांनी निर्माण केलेली आशा त्यांची आठवण जिवंत ठेवेल.

नाना पाटेकर यांनी पडद्यावर अनेक भूमिका केल्या. पण आयुष्याच्या रंगमंचावर त्यांनी साकारलेली सर्वात मोठी भूमिका होती, ‘माणूस’ असण्याची! आज त्या माणसाला अखेरचा सलाम!

नाना, तुम्ही गेलात; पण तुमचा आवाज गेला नाही. तुमचा संघर्ष गेला नाही. तुमची माणुसकी गेली नाही. तुमची शेतकऱ्यांप्रती असलेली आस्था गेली नाही. अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याची तुमची प्रेरणा गेली नाही. तुम्ही पडद्याआड गेलात; पण लाखो माणसांच्या मनाच्या पडद्यावर तुमचा चेहरा कायमचा कोरला गेला आहे!

-नरेंद्र हडकर