विशेष संपादकीय- १४ की १५ ऑगस्ट? भारत-पाकिस्तानच्या स्वातंत्र्यदिनामागचे खरे ऐतिहासिक सत्य!
भारत दरवर्षी १५ ऑगस्ट रोजी स्वातंत्र्यदिन साजरा करतो, तर पाकिस्तान १४ ऑगस्ट रोजी. एकाच ब्रिटिश भारताची फाळणी होऊन दोन स्वतंत्र राष्ट्रे निर्माण झाली, मग दोन्ही देशांच्या स्वातंत्र्यदिनांच्या तारखा वेगळ्या का? पाकिस्तान खरोखर १४ ऑगस्टला स्वतंत्र झाला आणि भारत १५ ऑगस्टला? की दोन्ही देशांचे कायदेशीर स्वातंत्र्य एकाच तारखेला—१५ ऑगस्ट १९४७ रोजी—अस्तित्वात आले होते?
हा प्रश्न केवळ दोन तारखांचा नाही. त्यामागे आहे ब्रिटिश सत्तेचा शेवट, माउंटबॅटन यांची घाई, भारताची फाळणी, सांप्रदायिक हिंसा, सत्ता हस्तांतरणाचे समारंभ, भारतीय स्वातंत्र्य कायदा आणि त्यानंतर बदलत गेलेली राष्ट्रीय स्मृती. लोकसत्ताने प्रसिद्ध केलेल्या अलीकडील विश्लेषणामुळे हा प्रश्न पुन्हा चर्चेत आला आहे. त्या लेखातील मुद्द्यांची प्राथमिक ऐतिहासिक कागदपत्रांशी पडताळणी केली असता चित्र अधिक स्पष्ट होते. (Loksatta)
सर्वप्रथम स्पष्ट उत्तर : कायदा काय सांगतो?
या प्रश्नाचे सर्वात ठोस उत्तर राजकीय भाषणांमध्ये किंवा लोकप्रिय समजुतीमध्ये नाही, तर Indian Independence Act, 1947 मध्ये सापडते. ब्रिटिश संसदेने हा कायदा १८ जुलै १९४७ रोजी मंजूर केला. कायद्याच्या पहिल्या कलमात स्पष्टपणे नमूद करण्यात आले की १५ ऑगस्ट १९४७ पासून भारत आणि पाकिस्तान ही दोन स्वतंत्र Dominions अस्तित्वात येतील. कायद्यात १५ ऑगस्टला “appointed day” असे संबोधले आहे. (Legislation.gov.uk)
म्हणजेच कायदेशीरदृष्ट्या निर्णायक तारीख १५ ऑगस्ट १९४७ होती.
यामुळे “पाकिस्तानला १४ ऑगस्टला आणि भारताला १५ ऑगस्टला स्वातंत्र्य मिळाले” हे लोकप्रिय वाक्य ऐतिहासिकदृष्ट्या अधिक सूक्ष्मपणे समजून घ्यावे लागते.
१४ ऑगस्ट हा पाकिस्तानमधील सत्ता हस्तांतरणाच्या समारंभाचा दिवस होता; तर १५ ऑगस्ट हा दोन्ही नव्या Dominionsच्या स्थापनेचा कायदेशीर दिवस होता.
हीच या संपूर्ण प्रश्नाची मध्यवर्ती बाब आहे. (Legislation.gov.uk)
मग १४ ऑगस्टला पाकिस्तानमध्ये सत्ता हस्तांतरण का झाले?
याचे उत्तर आपल्याला १९४७ मधील घटनाक्रमात मिळते.
लॉर्ड लुई माउंटबॅटन भारताचे शेवटचे व्हाइसरॉय म्हणून मार्च १९४७ मध्ये भारतात आले. ब्रिटिश सरकारने यापूर्वी भारताला सत्ता हस्तांतरित करण्यासाठी जून १९४८ पर्यंतची मुदत ठरवली होती.
परंतु भारतातील राजकीय आणि सामाजिक परिस्थिती अत्यंत वेगाने बिघडत होती. काँग्रेस आणि मुस्लिम लीगमधील मतभेद, पाकिस्तानच्या मागणीची तीव्रता आणि विविध भागांत वाढत असलेली सांप्रदायिक हिंसा यामुळे माउंटबॅटन यांनी सत्ता हस्तांतरणाची प्रक्रिया पुढे आणण्याचा निर्णय घेतला. लोकसत्ताच्या विश्लेषणानुसार, त्यांनी जून १९४८ ऐवजी ऑगस्ट १९४७मध्येच सत्ता हस्तांतरण करण्याचा निर्णय घेतला. (Loksatta)
ब्रिटिश संसदेतील चर्चेतही या घाईमागील परिस्थितीचे प्रतिबिंब दिसते. १० जुलै १९४७ रोजी भारतीय स्वातंत्र्य विधेयकावर बोलताना ब्रिटिश सरकारच्या वतीने “Delay… would jeopardise success” म्हणजे विलंब झाल्यास संपूर्ण प्रक्रिया धोक्यात येऊ शकते, अशी भूमिका मांडण्यात आली होती. त्याच चर्चेत १५ ऑगस्टपासून भारत आणि पाकिस्तान ही दोन स्वतंत्र Dominions अस्तित्वात येतील, असे स्पष्ट करण्यात आले. (Hansard)
१५ ऑगस्टचीच तारीख का?
हा प्रश्न आणखी रोचक आहे.
माउंटबॅटन यांनी १५ ऑगस्टची तारीख केवळ प्रशासकीय सोयीसाठी निवडली नव्हती. त्यामागे त्यांचा दुसऱ्या महायुद्धातील वैयक्तिक आणि लष्करी संदर्भही होता.
१५ ऑगस्ट १९४५ रोजी जपानच्या सम्राटाने मित्रराष्ट्रांच्या शरणागतीच्या अटी स्वीकारल्याची घोषणा केली होती. माउंटबॅटन हे दक्षिण-पूर्व आशियातील मित्रराष्ट्रांच्या सैन्याचे Supreme Allied Commander होते. त्यामुळे १५ ऑगस्ट ही तारीख त्यांच्या लष्करी जीवनात विशेष महत्त्वाची होती. (Loksatta)
मात्र येथे एक ऐतिहासिक दुरुस्ती आवश्यक आहे.
१५ ऑगस्ट १९४५ रोजी जपानने शरणागतीच्या अटी स्वीकारल्याची घोषणा केली; औपचारिक शरणागतीपत्रांवर स्वाक्षऱ्या २ सप्टेंबर १९४५ रोजी झाल्या. त्यामुळे “१५ ऑगस्टलाच जपानने औपचारिक शरणागती पत्करली” असे म्हणणे अचूक ठरणार नाही. (Loksatta)
यातून एक महत्त्वाची बाब समोर येते—भारताचा स्वातंत्र्यदिन निश्चित करण्यामध्ये माउंटबॅटन यांच्या वैयक्तिक निर्णयाला महत्त्व होते; पण त्या निर्णयाला कायदेशीर स्वरूप Indian Independence Act ने दिले.
माउंटबॅटन यांची घाई : इतिहासातील सर्वात मोठा प्रश्न
आज मागे वळून पाहताना १९४७ मधील सत्तांतराची घाई हा इतिहासातील अत्यंत गंभीर चर्चेचा विषय ठरतो. फाळणीचा निर्णय घेतल्यानंतर केवळ काही महिन्यात दोन देशांची निर्मिती, सीमा निश्चिती, प्रशासनाची विभागणी, पोलीस यंत्रणेची विभागणी, लष्कराची विभागणी, सरकारी मालमत्तेची विभागणी, कर्मचारी व कागदपत्रांचे विभाजन, निर्वासितांचे व्यवस्थापन, नव्या सरकारांची उभारणी अशी प्रचंड कामे करावी लागली.
इतिहासकारांनी या अत्यंत कमी कालावधीवर प्रश्न उपस्थित केले आहेत. मात्र एक गोष्ट तितकीच महत्त्वाची आहे—“अधिक वेळ मिळाला असता तर फाळणीतील सर्व रक्तपात निश्चितपणे टळला असता” असे ठामपणे म्हणता येत नाही. कारण फाळणीच्या हिंसाचारामागे अनेक राजकीय, सामाजिक, धार्मिक आणि प्रशासकीय कारणे होती. मात्र सीमा आखणी आणि प्रशासनाच्या तयारीसाठी उपलब्ध असलेला कालावधी अत्यंत कमी होता, हे नाकारता येत नाही. लोकसत्ताच्या विश्लेषणातही हा सूक्ष्म फरक स्पष्ट करण्यात आला आहे. (Loksatta)
कराचीमध्ये १४ ऑगस्टचा समारंभ का? आता मूळ प्रश्नाकडे येऊया. १४ ऑगस्ट १९४७ रोजी कराची येथे पाकिस्तानच्या संविधान सभेत सत्ता हस्तांतरणाचा औपचारिक समारंभ झाला.
लॉर्ड माउंटबॅटन त्या समारंभाला उपस्थित होते. पाकिस्तानच्या राष्ट्रीय सभेच्या अधिकृत नोंदीनुसार, माउंटबॅटन यांनी त्या दिवशी पाकिस्तानच्या संविधान सभेला संबोधित केले आणि सत्ता हस्तांतरणाची प्रक्रिया पार पडली. (National Assembly of Pakistan) यामागे एक व्यावहारिक कारण होते. माउंटबॅटन यांना कराचीतील समारंभानंतर दिल्लीला येणे आवश्यक होते, कारण १५ ऑगस्टपासून ते स्वतंत्र भारताचे पहिले Governor-General होणार होते. म्हणून पाकिस्तानातील सत्ता हस्तांतरणाचा औपचारिक कार्यक्रम १४ ऑगस्टला घेण्यात आला आणि भारतातील कार्यक्रम १५ ऑगस्टला झाला. (Loksatta) पण याचा अर्थ असा नाही की Indian Independence Act मध्ये पाकिस्तानसाठी स्वतंत्र कायदेशीर तारीख १४ ऑगस्ट निश्चित केली होती. कायद्यातील तारीख १५ ऑगस्टच होती.
पाकिस्तानच्या इतिहासातील १५ ऑगस्टचे महत्त्व-
या ठिकाणी इतिहासातील एक रंजक विरोधाभास समोर येतो. आज पाकिस्तानचा राष्ट्रीय स्वातंत्र्यदिन १४ ऑगस्ट आहे. परंतु पाकिस्तानच्या सुरुवातीच्या अधिकृत घटनाक्रमात १५ ऑगस्टलाही महत्त्वाचे स्थान होते. पाकिस्तानच्या राष्ट्रीय सभेच्या अधिकृत इतिहासानुसार, १४ ऑगस्टला कराची येथे सत्ता हस्तांतरणाचा समारंभ झाला; परंतु १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी मोहम्मद अली जिना यांनी पाकिस्तानचे पहिले Governor-General म्हणून शपथ घेतली. (National Assembly of Pakistan) पाकिस्तानच्या राष्ट्रीय सभेच्या दस्तऐवजांतही १४ ऑगस्टचा सत्ता हस्तांतरण समारंभ आणि १५ ऑगस्टचा जिना यांच्या शपथविधीचा दिवस स्वतंत्रपणे नोंदवला आहे. (National Assembly of Pakistan) म्हणून “१४ ऑगस्ट म्हणजेच पाकिस्तानचा एकमेव कायदेशीर जन्मदिवस” अशी सरळ मांडणी ऐतिहासिक दस्तऐवजांच्या तुलनेत अपुरी ठरते.
भारताच्या बाबतीत १४ ऑगस्टची मध्यरात्र इतकी महत्त्वाची का?
भारताच्या स्वातंत्र्याचा क्षणही तितकाच विलक्षण होता. भारतीय संविधान सभेचे अधिवेशन १४ ऑगस्टच्या रात्री सुरू झाले आणि १४-१५ ऑगस्टच्या मध्यरात्री सत्ता हस्तांतरणाच्या ऐतिहासिक क्षणाचे स्वागत करण्यात आले. याच वेळी पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी जगप्रसिद्ध “Tryst with Destiny” भाषण केले. त्यांनी मध्यरात्रीच्या क्षणाचे वर्णन करताना भारत “life and freedom” कडे जागा होत असल्याचे सांगितले. त्यांच्या भाषणात स्वातंत्र्याबरोबरच जबाबदारी, दुःख आणि भविष्याची जाणीव होती. (The Nehru Archive) हे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
भारताचा स्वातंत्र्याचा क्षण म्हणजे फक्त ब्रिटिश सत्ता संपण्याचा क्षण नव्हता; तो एका नव्या राष्ट्राच्या जबाबदारीचा प्रारंभ होता. नेहरूंच्या १५ ऑगस्टच्या संदेशातही त्यांनी स्वातंत्र्यासोबत गरिबी, अज्ञान, रोग आणि सामाजिक विषमता दूर करण्याचे आव्हान अधोरेखित केले. (The Nehru Archive)
१४ ऑगस्टची रात्र की १५ ऑगस्टचा दिवस?
याचे उत्तर असे देता येईल; राजकीय समारंभाच्या दृष्टीने १४ ऑगस्टची रात्र अत्यंत महत्त्वाची होती; कायदेशीर दृष्टीने १५ ऑगस्ट १९४७ हा निर्णायक दिवस होता.
म्हणजेच: १४ ऑगस्टची मध्यरात्र ही संक्रमणाची वेळ होती; १५ ऑगस्ट हा कायदेशीर स्वातंत्र्याचा दिवस होता. यामुळे “भारत १५ ऑगस्टला स्वतंत्र झाला” हे बरोबर आहे. आणि “पाकिस्तानमध्ये १४ ऑगस्टला सत्ता हस्तांतरणाचा समारंभ झाला” हेही बरोबर आहे. पण “कायद्यानुसार पाकिस्तानाला भारतापेक्षा एक दिवस आधी स्वातंत्र्य मिळाले” असे म्हणणे चुकीचे किंवा किमान दिशाभूल करणारे ठरेल.
‘Dominion’ म्हणजे पूर्ण प्रजासत्ताक नव्हे; या इतिहासातील आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा आपण विसरतो. १९४७ मध्ये भारत आणि पाकिस्तान स्वतंत्र झाले तेव्हा दोन्ही देश Dominion म्हणून अस्तित्वात आले. Indian Independence Act ने दोन्ही नव्या राज्यांची निर्मिती स्वतंत्र Dominions म्हणून केली. ब्रिटिश संसदेतील चर्चेतही या संकल्पनेचे स्पष्टीकरण करण्यात आले होते—Dominion म्हणजे स्वायत्त आणि स्वतंत्र राजकीय घटक; मात्र त्या काळातील घटनात्मक रचना आजच्या प्रजासत्ताक भारतापेक्षा वेगळी होती. (Hansard) भारताने पुढे २६ जानेवारी १९५० रोजी संविधान लागू करून प्रजासत्ताकाचा दर्जा स्वीकारला. त्यामुळे १५ ऑगस्ट १९४७ आणि २६ जानेवारी १९५० या दोन वेगळ्या ऐतिहासिक घटना आहेत.
१५ ऑगस्ट—ब्रिटिश वसाहतवादी सत्तेचा अंत आणि स्वातंत्र्य.
२६ जानेवारी—भारतीय संविधानाच्या आधारे सार्वभौम प्रजासत्ताकाची स्थापना.
फाळणीची किंमत : स्वातंत्र्याच्या उत्सवामागचे दुःख!
१४ आणि १५ ऑगस्टच्या तारखांवर चर्चा करताना आपण त्या दिवसांमागील मानवी शोकांतिका विसरता कामा नये. भारत स्वतंत्र होत असताना देशाची फाळणी झाली होती. लाखो लोकांना आपली घरे सोडावी लागली. मोठ्या प्रमाणावर स्थलांतर झाले. सांप्रदायिक हिंसाचारात असंख्य लोकांचा मृत्यू झाला. म्हणून १५ ऑगस्ट १९४७ हा केवळ आनंदाचा दिवस नव्हता. तो आनंद आणि अश्रूंचा संगम होता.
दिल्लीमध्ये स्वातंत्र्याचा उत्सव होत असताना पंजाब, बंगाल आणि इतर भागांमध्ये हिंसाचार आणि विस्थापनाचे दुःख सुरू होते. याच कारणामुळे स्वातंत्र्याचा इतिहास केवळ ध्वजारोहण, भाषणे आणि मिठाईपुरता मर्यादित ठेवणे म्हणजे त्या इतिहासाच्या अर्ध्या सत्यालाच स्वीकारणे होय!
महात्मा गांधीजी कुठे होते?
स्वातंत्र्याच्या या महान क्षणी महात्मा गांधी दिल्लीतील सत्ताकेंद्रात नव्हते. ते बंगालमधील सांप्रदायिक तणावाच्या पार्श्वभूमीवर शांतता प्रस्थापित करण्याच्या प्रयत्नात होते. ही बाब भारतीय स्वातंत्र्याच्या इतिहासातील अत्यंत भावनिक विरोधाभास दाखवते. एका बाजूला दिल्लीमध्ये स्वातंत्र्याचा उत्सव सुरू होता; दुसऱ्या बाजूला देशाच्या काही भागांत माणूस माणसाचा शत्रू बनला होता. म्हणूनच स्वातंत्र्याचा खरा अर्थ गांधीजींच्या दृष्टिकोनातून केवळ सत्ता हस्तांतरण नव्हता. माणसामाणसातील भीती आणि द्वेष संपवणे, समाजात शांतता निर्माण करणे आणि सामान्य माणसाला सुरक्षितता देणे हाही स्वातंत्र्याचा अविभाज्य भाग होता.
मग १४ ऑगस्टचा संबंध रमजानच्या २७व्या रात्रीशी होता का?
पाकिस्तानमध्ये १४ ऑगस्टची तारीख निवडण्यामागे रमजानच्या २७व्या रात्रीचा धार्मिक संदर्भ असल्याचे लोकप्रिय स्पष्टीकरण अनेकदा दिले जाते. मात्र या दाव्याला पाकिस्तानचा स्वातंत्र्यदिन १४ ऑगस्ट ठरविण्याचे निर्विवाद अधिकृत किंवा कायदेशीर कारण म्हणून स्वीकारण्याइतका ठोस पुरावा उपलब्ध नाही, असे लोकसत्ताच्या विश्लेषणातही स्पष्ट केले आहे. (Loksatta) म्हणून इतिहास सांगताना लोकप्रिय समज आणि दस्तऐवजी पुरावा यांच्यात फरक ठेवणे आवश्यक आहे.
लोकप्रिय कथांपेक्षा कागदपत्रे महत्त्वाची…
या संपूर्ण विषयातून पत्रकारिता आणि इतिहासलेखनासाठीही एक महत्त्वाचा धडा मिळतो. इतिहासाबद्दल एखादी गोष्ट अनेक दशकांपासून सांगितली जात आहे म्हणून ती आपोआप सत्य ठरत नाही. मूळ कायदा काय म्हणतो? त्या काळातील अधिकृत नोंद काय सांगते? सत्ता हस्तांतरणाचा समारंभ कधी झाला? शपथविधी कधी झाला? नेत्यांनी त्या वेळी काय म्हटले? या प्रश्नांची उत्तरे शोधली पाहिजेत.
Indian Independence Act स्पष्टपणे १५ ऑगस्ट १९४७ ही तारीख निश्चित करतो. (Legislation.gov.uk) पाकिस्तानच्या अधिकृत संसदीय नोंदी १४ ऑगस्टला सत्ता हस्तांतरणाचा समारंभ आणि १५ ऑगस्टला जिना यांच्या शपथविधीची घटना नोंदवतात. (National Assembly of Pakistan) भारतीय नोंदींमध्ये १४-१५ ऑगस्टच्या मध्यरात्री संविधान सभेतील स्वातंत्र्य सोहळा आणि नेहरूंचे भाषण स्पष्टपणे नोंदलेले आहे. (The Nehru Archive) म्हणूनच इतिहासाचा निष्कर्ष भावनेपेक्षा दस्तऐवजांच्या आधारे काढला पाहिजे.
मग अंतिम सत्य काय?
संपूर्ण घटनाक्रमाचे चार वाक्यांत सार सांगायचे झाल्यास;
१. Indian Independence Act, 1947 नुसार भारत आणि पाकिस्तान या दोन स्वतंत्र Dominionsची स्थापना १५ ऑगस्ट १९४७ पासून होणार होती. (Legislation.gov.uk)
२. पाकिस्तानमधील सत्ता हस्तांतरणाचा औपचारिक समारंभ १४ ऑगस्ट १९४७ रोजी कराची येथे झाला. (National Assembly of Pakistan)
३. भारतात १४-१५ ऑगस्टच्या मध्यरात्री संविधान सभेच्या विशेष अधिवेशनात स्वातंत्र्याचे स्वागत झाले आणि १५ ऑगस्टला स्वतंत्र भारताचा पहिला दिवस साजरा झाला. (The Nehru Archive)
४. पाकिस्तानने पुढे १४ ऑगस्ट हा आपला अधिकृत स्वातंत्र्यदिन म्हणून रूढ केला; परंतु त्याच्या सुरुवातीच्या अधिकृत इतिहासात १५ ऑगस्टलाही महत्त्वाचे स्थान दिसते. (National Assembly of Pakistan)
स्वातंत्र्य म्हणजे केवळ तारीख नाही!
आज १४ आणि १५ ऑगस्टच्या वादाकडे पाहताना आपण एक मूलभूत सत्य विसरतो. स्वातंत्र्य ही दिनदर्शिकेवरील एक तारीख नाही. १५ ऑगस्ट १९४७ हा भारतीय इतिहासातील महान टप्पा होता; परंतु त्या स्वातंत्र्यामागे अनेक दशकांचा संघर्ष, असंख्य बलिदाने, तुरुंगवास, आंदोलने, क्रांतिकारकांचे प्रयत्न, शेतकरी-कामगारांचे संघर्ष, सामाजिक सुधारणांची चळवळ आणि सामान्य भारतीयांचा त्याग होता. म्हणून १५ ऑगस्ट हा केवळ सत्ता हस्तांतरणाचा दिवस म्हणून पाहणेही अपुरे आहे.
ब्रिटिशांनी सत्ता सोडली म्हणून भारत स्वतंत्र झाला—इतकेच स्वातंत्र्याचे गणित नाही. भारतीय जनतेने परकीय सत्तेला आव्हान दिले, स्वराज्याची कल्पना रुजवली आणि दीर्घ संघर्षातून ब्रिटिश साम्राज्याला भारतातून माघार घेण्यास भाग पाडले; ही त्यामागची मोठी ऐतिहासिक प्रक्रिया होती.
आजच्या भारतासाठी या इतिहासाचा संदेश…
नेहरूंनी स्वातंत्र्याच्या पहाटे केलेल्या भाषणात स्वातंत्र्याबरोबर जबाबदारी येते, हे स्पष्ट केले होते. त्यांच्या १५ ऑगस्टच्या संदेशात गरिबी, अज्ञान आणि रोगाविरुद्ध लढण्याची तसेच लोकशाही, सामाजिक न्याय आणि सर्व नागरिकांना समान अधिकार देणाऱ्या राष्ट्राची उभारणी करण्याची दिशा होती. (The Nehru Archive) आज ७९ वर्षांनंतर हा प्रश्न अधिक गंभीरपणे विचारण्याची गरज आहे; आपण राजकीयदृष्ट्या स्वतंत्र आहोत; पण प्रत्येक नागरिकाला सामाजिक, आर्थिक आणि मानसिक स्वातंत्र्य मिळाले आहे का? गरीबाला सन्मानाने जगण्याचे स्वातंत्र्य आहे का? शेतकऱ्याला सुरक्षित भविष्याचे स्वातंत्र्य आहे का? कामगाराला शोषणापासून मुक्तीचे स्वातंत्र्य आहे का? महिलेला निर्भयपणे जगण्याचे स्वातंत्र्य आहे का? पत्रकाराला निर्भयपणे प्रश्न विचारण्याचे स्वातंत्र्य आहे का? सामान्य नागरिकाला भ्रष्टाचाराविरुद्ध आवाज उठवण्याचे स्वातंत्र्य आहे का? जात, धर्म, भाषा आणि प्रदेश यांच्या पलीकडे “हा देश माझा आहे आणि या देशाच्या प्रत्येक नागरिकाला समान अधिकार आहेत” अशी भावना आपल्या सार्वजनिक जीवनात किती खोलवर रुजली आहे? हे प्रश्न विचारणे म्हणजे स्वातंत्र्याचा अवमान नव्हे; उलट स्वातंत्र्याचा खरा अर्थ समजून घेण्याचा प्रयत्न आहे.
इतिहासाच्या कागदपत्रांकडे पाहिल्यानंतर सर्वात संतुलित निष्कर्ष असा निघतो; १४ ऑगस्ट १९४७ हा पाकिस्तानमधील सत्ता हस्तांतरणाच्या औपचारिक समारंभाचा ऐतिहासिक दिवस होता; तर १५ ऑगस्ट १९४७ हा Indian Independence Act मध्ये भारत आणि पाकिस्तान या दोन नव्या स्वतंत्र Dominionsच्या स्थापनेसाठी निश्चित केलेला कायदेशीर दिवस होता. पाकिस्तानने पुढे १४ ऑगस्टला आपला राष्ट्रीय स्वातंत्र्यदिन म्हणून स्वीकारले आणि भारताने १५ ऑगस्ट कायम ठेवला. त्यामुळे “१४ की १५?” या प्रश्नाचे उत्तर एका तारखेला दुसऱ्या तारखेवर विजय मिळवून देण्यात नाही.
उत्तर इतिहासाच्या गुंतागुंतीत आहे.
१४ ऑगस्ट—सत्ता हस्तांतरणाच्या समारंभाची तारीख.
१४-१५ ऑगस्टची मध्यरात्र—भारताच्या स्वातंत्र्याचा संक्रमणबिंदू.
१५ ऑगस्ट—कायद्याने निश्चित केलेला स्वातंत्र्याचा दिवस.
आणि या सर्व तारखांपेक्षा मोठे सत्य एकच; स्वातंत्र्य मिळवणे हा इतिहास होता; स्वातंत्र्य टिकवणे ही वर्तमानाची जबाबदारी आहे आणि स्वातंत्र्याचा खरा अर्थ प्रत्येक नागरिकाच्या जीवनात उतरवणे हे भविष्याचे ध्येय आहे!
(संदर्भ: लोकसत्ता विश्लेषण, “Independence Day: भारताचं स्वातंत्र्य अन् जपानची शरणागती; १५ ऑगस्ट या तारखेचा नेमका संबंध काय?”; Indian Independence Act, 1947; UK Parliament Hansard; Pakistan National Assembly records; Nehru Archive. (Loksatta))